Aan de Schutstraat in Utrecht staat een houten huis met een bijzondere geschiedenis.
Rick Companje
Vlak langs de spoorlijn Utrecht-Amersfoort aan de Schutstraat, staat een houten huisje verborgen in het groen. Sinds ik er met mijn jonge gezin ben komen wonen in 2016 heeft het onderzoeken van de geschiedenis van deze bijzondere plek mij niet meer losgelaten.
In Het Utrechts Archief ontdekte ik dat er een heel verhaal schuilgaat achter ons houten huis.
De bouwtekening van ons huis. Getekend in 1935, maar onderdeel van een bouwdossier uit 1944: "Directiekeet met Rijwiel en Kolenbergplaats - Spoorwegwerken Utrecht-Zuid.". Terwijl het huis aan de noordkant van Utrecht Centraal staat..."Veel oponthoud veroorzaakt helaas de overweg in den Amsterdamschenstraatweg die meestal dicht is, of..
juist dicht gaat. Gelukkig kunnen voetgangers en wielrijders den laatsten tijd van tunnels gebruik maken." (link)
Het blijkt dat het huis is gebouwd als directiekeet voor de ingenieur en opzichters van de Utrechtse Spoorwegwerken, een enorm project dat liep vanaf halverwege de jaren ‘30 om de sporen in Utrecht te verhogen zodat het verkeer niet meer eindeloos voor de spoorbomen hoefde te wachten. Voetgangersbruggen en -tunnels waren er al jaren in Utrecht, maar nu kwam er ook voor het rijverkeer op verschillende plekken eindelijk een oplossing.
1843-1892
Op 6 december 1843 reed de eerste stoomlocomotief Utrecht binnen”
1850
In 1850 reden er dagelijks zes treinen Utrecht in en uit.
1892
Het vervoer op de verbinding groeit zodanig dat de spoorwegmaatschappij het traject Utrecht - Amersfoort in 1892 van dubbelspoor voorziet
1902
College van B&W onder leiding van burgemeester Reiger stuurt een "klacht over belemmeringen in het verkeer door de spoorwegen te Utrecht" aan de Minister van Waterstaat, Handel en Nijverheid. [...] De gemeente zag nog maar één, zeer rigoureuze, oplossing en dat was "de geheele spoorbaan met alle daartoe behoorende werken op te hoogen, zoodanig dat alle verkeer, zoowel over de land- als over de waterwegen, onder den spoorweg door kan plaats vinden"
1907
voetgangersbrug over de spoorlijn aangelegd aan de Amsterdamsestraatweg
1918
In 1918 werd nog een inhaalspoor gebouwd door de NCS tussen de Kerkweg en de Vechtbrug.
1923
Stopplaats overweg Amsterdamsestraatweg opgeheven
1925
in 1925 werd de voetgangsbrug vervangen door twee voetgangerstunnels
1929-1934
in 1929 besloot de gemeente een commissie in te stellen die het tram- of autobusvraagstuk moest bestuderen. De 'Kleine Technische Commissie' onder leiding van ir. Th.M.B. van Marle komt met een verslag.
1935
Uitwerking en uitvoering van het plan-Van Marle: "De Spoorwegwerken" in Utrecht.
1936
"Op 24 februari 1936 werd een overeenkomst tussen het Rijk, de Staatsspoorwegen en de gemeente Utrecht getekend. Deze z.g. 3 drie-partijen-overeenkomst waarin werd bepaald welke partij welke werkzaamheden zou uitvoeren, was de eerste aanzet voor de spoorwerken die de spoorzone in de stad in een groot bouwterrein veranderden."
1940
21 december 1940 is opening tunnel aan de Kanaalstraat geopend. Sinds 1953 bekend als de Leidseveertunnel.
1941
rond 1 juni 1941 kan het meest noordelijke (hooggelegen) spoor richting Amersfoort in gebruik genomen worden, na een tijdsverlies van 1,5 jaar wegens ‘tijdsomstandigheden’ (=oorlog).
1944
Directiekeet is niet meer nodig voor de werkzaamheden en wordt als noodwoning in gebruik genomen door een medewerker van de spoorwegen.
Drukte op het spoor ter hoogte van de Amsterdamsestraatweg / Kerkweg / Schutstraat. "Er werd in 1907 een voetgangersbrug aangelegd over het spoor. Die werd in 1925 vervangen door twee voetgangerstunnels. In 1941 werd het spoor verhoogd, en kwam er een stalen viaduct. Toen in 1988 het spoor verdubbeld werd, is het huidige viaduct aangelegd."
De Spoorwegwerken begonnen rond 1935 aan de zuidkant van Utrecht. Het project strekte zich uit vanaf het Houtensepad tot aan Blauwkapel en duurde meerdere jaren.
1 / 14
1
Deelplan Zuid van de Spoorwegwerken
Deelplan Zuid begon bij de overweg Houtense Pad. Op deze foto uit 1936/1938 het in aanbouw zijnde onderstation ten behoeve van de elektrificatie van het middennet van de N.S. te Utrecht, ter hoogte van het Houtensepad. (link)
de verhoogde spoorbaan en het nieuwe spoorviaduct bij de Albatrosstraat te Utrecht, tijdens de werkzaamheden in april-mei 1938. 🔗
4
Kruisvaart
Ter hoogte van de Jeremiebrug, links de verlegde Kruisvaart en de Directiekeet, in het midden de hulpspoorbaan en de toegang naar het tunneltje voor voetgangers naar de Westerkade en rechts de oude, lage sporen. Op de achtergrond de in aanbouw zijnde Kruisvaartbrug en het huis Raadwijk. 🔗
5
Vondellaan
Toen het werk vorderde in noordelijke richting, verhuisde de directiekeet mee. Eind 1938 schreef het Utrechtsch Nieuwsblad dat de directiekeet aan de Vondellaan weer kon gaan verdwijnen omdat daar het werk ten einde kwam.
6
Ophogen spoorbaan langs de Kruisvaart, 1936
7
Kruisvaartbrug
de aanleg van de hulpspoorbaan (links) en de verlegde Kruisvaart, met nieuwe Kruisvaartbrug te Utrecht, tijdens de werkzaamheden in het kader van de Spoorwegwerken te Utrecht. Op de voorgrond de oude, lage sporen richting 's-Hertogenbosch. Op de achtergrond het huis Raadwijk.
8
Raadwijk
het slaan van een damwand in de verlegde Kruisvaart te Utrecht voor het verbreden en verhogen van de spoordijk in het kader van de Spoorwegwerken Utrecht. Links het huis Raadwijk aan de Vondellaan 🔗
9
Zuidzijde Centraal Station
Overzicht van de zuidzijde van het emplacement van het Centraal Station te Utrecht, uit het noordwesten, tijdens de Spoorwegwerken Utrecht. Rechts op de achtergrond het huis Raadwijk en de Middelbare Technische School aan de Vondellaan. Helemaal in de verte de Directiekeet in 1936. 🔗
10
Zuidzijde Centraal Station
Gezicht op het emplacement aan de zuidzijde van het Centraal Station te Utrecht, ter hoogte van de tunnel Uit en In, met links het seinhuis Post C en rechts op de achtergrond de tractiegebouwen van de Nederlandse Spoorwegen in 1935. 🔗
11
Tunnel aan de Kanaalstraat
Gezicht op de Leidseveertunnel te Utrecht, vanaf de Kanaalstraat, met links het nooit in gebruik genomen seinhuis. 🔗
In de zomer van 1939 meldt de krant dat men bezig is met het verplaatsen van de directiekeet naar het terrein van de werkzaamheden aan de spoorlijn richting Amersfoort. Op deze foto uit 1939 staat de directiekeet er nog niet. 🔗
14
Schutstraat, 1945
Op deze luchtfoto van 9 april 1945 staat de Directiekeet op de huidige locatie. 🔗
De directiekeet verscheen als eerste aan de Vondellaan, vlak langs het water van de Kruisvaart tegenover de oude MTS. Vanaf hier werd er leiding gegeven aan het "Deelplan Zuid" van de Spoorwegwerken.
Vanuit de Directiekeet werd er leiding gegeven aan het Deelplan Zuid van de Spoorwegwerken. 🔗
Links de Directiekeet aan de verlegde Kruisvaart, in het midden de hulpspoorbaan en de toegang naar het tunneltje voor voetgangers naar de Westerkade en rechts de oude, lage sporen. Op de achtergrond de in aanbouw zijnde Kruisvaartbrug en het huis Raadwijk.
Hoofdopzichter D.G. Ravenshorst had in de directiekeet waarschijnlijk zijn eigen bureau. Hij hield een album bij met foto’s en krantenberichten over het project.
Op 13 oktober 1937 was het een drukte van jewelste in de directiekeet. Vrijwel de voltallige gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders kwamen op de koffie bij de Spoorwegwerken om het indrukwekkende project te bekijken. “Binnen het kleine gebouwtje was het propvol; het is nu eenmaal niet berekend op een bezoek van ongeveer veertig menschen tegelijk”.
13 oktober 1937
Toen het werk vorderde in noordelijke richting, verhuisde de directiekeet mee. Eind 1938 schreef het Utrechtsch Nieuwsblad dat de directiekeet aan de Vondellaan weer kon gaan verdwijnen omdat daar het werk ten einde kwam. Op een luchtfoto uit april 1939 is de directiekeet nog op oude locatie te zien, maar in de zomer van 1939 meldt de krant dat men bezig is met het verplaatsen van de directiekeet naar het terrein van de werkzaamheden aan de spoorlijn richting Amersfoort.
links: 17 november 1938 - rechts: 17 juli 1939
22 september 1938
Lang heb ik moeten zoeken naar bewijs dat de directiekeet al in 1939 of 1940 geplaatst is op de plek waar ie nu nog steeds staat en niet pas in 1944 zoals het bouwdossier doet vermoeden. Waarschijnlijk vanwege de oorlog - maar misschien ook omdat Ravenshorst nog te druk was ter hoogte van de Leidseveertunnel - dat ik nauwelijks foto’s of andere bewijsstukken kon vinden.
Een krantenartikel over het ambtsjubileum van technisch ambtenaar bij de NS, de heer S. Poppema gaf wel een hint. Eind 1940 werd zijn jubileum gevierd in de directiekeet aan de Kerkweg. Het moest wel haast in ons huis zijn, de plek bij de oude spoorwegovergang van waar de Kerkweg en de Schutstraat elkaar kruisten. Maar ik twijfelde nog…
Tot aan het moment dat ik dit stuk schreef: want toen ik nog eens heel diep inzoomde op een foto uit de zomer van 1940 zag ik het opeens: de nok van ons huis! Onmiskenbaar als je het eenmaal ziet! Verscholen tussen de betonpalen en de houten bekistingen van de verhoogde spoorbaan.
Het onderzoek naar de Directiekeet is nooit klaar. Ik ben nog benieuwd naar de verhalen van de mensen die vóór ons in de Directiekeet hebben gewoond: van Zuidam, Verburg, Steenis, Huisen en de drie generaties Brouwer. En ook mensen die het huis of de mensen kennen van vroeger uit hun omgeving. Mail mij!
